جیم الخلیلی (Jameel Sadik Al-Khalili) فیزیکدان نظری، نویسنده و مروج علم برجستهی بریتانیایی-عراقی است که به خاطر تواناییاش در توضیح مفاهیم پیچیدهی علمی به زبانی ساده و جذاب برای عموم مردم شناخته میشود. او در ۲۰ سپتامبر ۱۹۶۲ در بغداد، عراق، به دنیا آمد. پدرش یک مهندس نیروی هوایی عراق و مادرش یک کتابدار انگلیسی بود. خانوادهی الخلیلی در سال ۱۹۷۹ بهطور دائم به بریتانیا مهاجرت کردند.
تحصیلات و حرفهی آکادمیک
جیم الخلیلی تحصیلات خود را در رشتهی فیزیک در دانشگاه ساری (Surrey) در بریتانیا آغاز کرد و در سال ۱۹۸۶ مدرک کارشناسی خود را دریافت کرد. او سپس در سال ۱۹۸۹ موفق به کسب مدرک دکتری در نظریهی واکنشهای هستهای شد. پس از دریافت بورسیهی فوقدکتری از شورای تحقیقات علمی و مهندسی (SERC) در دانشگاه کالج لندن، در سال ۱۹۹۱ به دانشگاه ساری بازگشت و ابتدا بهعنوان دستیار پژوهشی و سپس بهعنوان مدرس مشغول به کار شد. در سال ۱۹۹۴، او بورسیهی پیشرفتهی شورای تحقیقات علوم فیزیکی و مهندسی (EPSRC) را برای پنج سال دریافت کرد و در این مدت بهعنوان یکی از متخصصان برجسته در مدلهای ریاضی هستههای اتمهای عجیب و غریب شناخته شد. الخلیلی در حال حاضر استاد برجستهی بازنشسته (Distinguished Professor Emeritus) در فیزیک و رئیس کرسی تعامل عمومی با علم در دانشگاه ساری است.
فعالیتهای علمی و رسانهای
جیم الخلیلی علاوه بر فعالیتهای آکادمیک، یکی از شناختهشدهترین مروجان علم در بریتانیا است. او مجری برنامههای علمی متعددی در رادیو و تلویزیون بیبیسی است، از جمله برنامهی طولانیمدت The Life Scientific در رادیو ۴ بیبیسی، که در آن با دانشمندان برجسته مصاحبه میکند. او همچنین مستندهای علمی متعددی مانند Chemistry: A Volatile History (نامزد جایزه بفتا) و Shock and Awe: The Story of Electricity را ارائه کرده است. الخلیلی بهطور مکرر در رسانههای بریتانیایی دربارهی موضوعات علمی اظهارنظر میکند و میزبان مجموعه مصاحبههای Jim Meets… در کانال یوتیوب دانشگاه ساری است که مهمانانی مانند دیوید اتنبرو و برایان کاکس در آن حضور داشتهاند.
کتابها و آثار
الخلیلی نویسندهی بیش از ۱۵ کتاب علمی-عمومی است که به بیش از ۲۶ زبان ترجمه شدهاند. یکی از معروفترین آثار او، سیاهچالهها، کرمچالهها و ماشینهای زمان (Black Holes, Wormholes and Time Machines، منتشرشده در سال ۱۹۹۹) است که به زبانی ساده موضوعات پیچیدهی کیهانشناسی را توضیح میدهد و مخاطبان گستردهای را جذب کرده است. دیگر کتابهای برجستهی او شامل موارد زیر است:
- Quantum: A Guide for the Perplexed (۲۰۰۴)
- Pathfinders: The Golden Age of Arabic Science (۲۰۱۰)
- Life on the Edge: The Coming of Age of Quantum Biology (۲۰۱۴)
- The World According to Physics (۲۰۲۰)
- The Joy of Science (۲۰۲۲)
او همچنین اولین رمان علمی-تخیلی خود به نام Sunfall را در سال ۲۰۱۹ منتشر کرد.
جوایز و افتخارات
جیم الخلیلی جوایز متعددی برای فعالیتهای علمی و ترویج علم دریافت کرده است، از جمله:
- جایزهی مایکل فارادی از انجمن سلطنتی لندن برای ترویج علم (۲۰۰۷)
- مدال استفان هاوکینگ برای ارتباطات علمی
- مدال کلوین از مؤسسهی فیزیک
- عنوان OBE (افسر امپراتوری بریتانیا) در سال ۲۰۰۷ و CBE (فرمانده امپراتوری بریتانیا) در سال ۲۰۲۱ برای خدمات به علم و تعامل عمومی با موضوعات STEM
- انتخاب بهعنوان عضو انجمن سلطنتی (Royal Society) در سال ۲۰۱۸
زندگی شخصی و دیدگاهها
الخلیلی، که فرزند یک مادر مسیحی پروتستان و یک پدر مسلمان شیعه است، خود را یک بیخدا و اومانیست معرفی میکند و میگوید که هیچ باور مذهبی ندارد. او بین سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ رئیس انجمن اومانیستهای بریتانیا (Humanists UK) بود و سپس بهعنوان نایبرئیس این انجمن فعالیت کرد. او همچنین حامی مؤسسهی آموزشی و فرهنگی گیدلفورد (The Guildford Institute) است.
ارتباط با کتاب سیاهچالهها، کرمچالهها و ماشینهای زمان
کتاب سیاهچالهها، کرمچالهها و ماشینهای زمان یکی از اولین آثار الخلیلی است که شهرت جهانی او را بهعنوان یک مروج علم تثبیت کرد. این کتاب با رویکردی سرگرمکننده و در عین حال علمی، مفاهیمی مانند سیاهچالهها، کرمچالهها و امکان سفر در زمان را بررسی میکند و به دلیل سبک نگارش جذاب و قابل فهم، به یکی از منابع محبوبCirca 1999, it remains a popular introduction to these complex topics for readers of all ages.
