۱۰۰ ضرب المثل افغانی؛ گنجینه حکمت و فرهنگ عامه

مجموعه‌ای بی‌نظیر از بیش از ۱۰۰ ضرب المثل اصیل افغانی به دری، همراه با معنی و کاربرد. فرهنگ عامیانه، حکمت و ادبیات شفاهی افغانستان را در یک مطلب کشف کنید.

ضرب‌ المثل‌ های افغانی، آیینه تمام‌ نمای فرهنگ، تاریخ و خرد جمعی مردمی است که قرن‌ها در کوره‌ راه حوادث، ساده‌ زیستی و میانه‌ روی را به رندانه‌ ترین شکل در قالب کلماتی موجز و پرمعنا ریخته‌اند. هر یک از این مثل‌ها، داستانی نهفته، تجربه‌ای تلخ یا شیرین، و پندی حکیمانه را در خود حمل می‌کند که گذر زمان نه تنها از عمق آنها نکاسته، بلکه بر زلالی و تأثیرشان افزوده است. این گنجینه شفاهی، تنها مجموعهای از جملات زیبا نیست، بلکه کدهای اخلاقی و اجتماعی جامعه افغانستان است که رفتار، منش و نگرش افراد را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌سازد.

مثل‌ هایی چون “آب رفته به جوی برنمی‌گردد” یا “آزموده را آزمودن خطاست”، بیانگر احترام به تجربه و عبور زمان هستند و هشدار می‌دهند که در زندگی نمی‌توان به گذشته بازگشت یا بی‌جهت دارایی‌های آزموده شده را به خطر انداخت. از طرفی، طنز گزنده و نگاه واقع‌ بینانه افغان‌ها به زندگی در جملاتی مانند “آدم بی‌کار یا غر می‌شود یا بیمار” یا “آش همان آش است و کاسه همان کاسه” تبلور یافته که نشان از درکی عمیق از طبیعت ثابت انسان و شرایط اجتماعی دارد.

این حکمت‌های عامیانه، اغلب با استفاده از عناصر آشنا و ملموس طبیعت و زندگی روزمره—مانند آب، آتش، نان، و آشپزخانه—ساخته شده‌اند تا مفاهیم پیچیده را به ساده‌ ترین شکل ممکن انتقال دهند. برای نمونه، “آب دریا به غوغو سگ مردار نمی‌شود” درس بی‌اعتنایی به هجمه‌های نابجا می‌دهد، و “آتش که درگرفت، خشک و تر با هم سوزند” هشدار می‌دهد که بحران‌ها بین قصورکار و بی‌گزار تمایزی قائل نمی‌شوند.

گرد آوری و درک این ضرب‌ المثل‌ ها، تنها یک سرگرمی ادبی نیست، بلکه کلیدی برای شناخت روحیه، تاب‌آوری، شوخ‌ طبعی و خرد مردم افغانستان است. آنها در عین سادگی، دریایی از معنا را در خود پنهان کرده‌اند که برای هر خواننده‌ای، در هر نقطه از جهان، قابل درک و تأمل است. این کلمات که از دل زندگی برآمده‌اند، امروز نیز همچون چراغی فراراه نسل جدید هستند تا با بهره‌گیری از تجربه گذشتگان، راه دشوار زندگی را با بینشی عمیق‌ تر بپیمایند.

آ

آب از آب تکان نمی خورد.
آب از پشت جوی و زن از پشت شوی.
آب از گلویش تِر(رد) نمی‌شود.
آب اگر ویران کند عالم را،گپ بد ویران کند آدم را.
آب پاکی را روی دستش ريخت.
آب در کوزه و ما تشنه لبان می گرديم.
آب دریا به غوغو سگ مردار نمی‌شود.
آب را گل آلود می کند که ماهی بگيرد.
آب را نادیده موزه از پا کشیدن خطاست.
آب رفته به جوی بر نمی‌گردد.
آب که از سر پرید چه یک نیزه چه صد نیزه.
آب نمی بيند ورنه شناگر قابليست.
آتش که درگرفت، خشک و تر با هم سوزند.
آتش به خانه زنبور زدن.
آخر شوخی جنگ است.
آدم بی‌کار یا غر شود یا بیمار.
آدم پیسه را پيدا می کند، نه پیسه آدم را.
آدم تنبل، عقل چهل وزیر را دارد.
آدم خوش معامله، شريک مال مردم است.
آب خوش بى تشنگی ناخوش بود.
آدم دورغگو کم حافظه است.
آدم گدا، اين همه ادا؟
آدم گشنه، خواب نان می بيند.
آرزومند پيوسته نيازمند بود.
آزموده را آزمودن خطاست.
آستين نو پلو بخور.
آسوده کسی که خر ندارد از کاه و جواَش خبر ندارد.
آش مردها دیر پخته مشه.
آشِ نخورده و دهن سوخته.
آش همان آش است و کاسه همان کاسه.
آشپز که دو تا شد، آش يا شورمیشود يا بی نمک.
آمدم ثواب کنم، کباب شدم!
آن کس که تن سالمی دارد، گنجی دارد که خودش نمی داند.
آنچه دلم خواست نه آن شد، آنچه خدا خواست همان شد.
آواز دهل شنيدن از دور خوشست.

الف

ابله گفت و لوده باور کرد
اجل گرفته بمیرد نه بیمار سخت
ارزان بی علت نیست، قیمت بی همت
از آن نترس که های و هوی دارد، از آن بترس که سر به توی دارد
از بد بدتر اش توبه
از بی کفنی زنده ایم
از بید سیب گرفتن
از تنگی چشم پیل معلوم شد، آنان که غنی ترند محتاج ترند
از جوانی تا پیری از پیری تا به کی
از حرارتش خيری نديديم، اما از دودش کور شديم
از حق تا ناحق چهار انگشت فاصله است
از خرس، مويی غنيمت است
از خود ما رستم شدی آخر به ما دشمن شدی
از خودت گذشته، خدا عقلی به بچه هايت بدهد
از خیرات گل، خار آب می‌خورد
از دریا آب می‌بخشد
از دوست نادان دشمن دانا بهتر است
از زن شليته و از ديوار شكسته بترس
از زیر چکک گریخت و زیر باران نشست
از سُرنیچی چه میرود غیر پُف
از سه چیز باید حذر کرد:دیوار شکسته-سگ درنده-زن سلیطه
از شف شف کده شفتالو بگو
از صورت خوب کَدَه سیرت خوب بهتر است
از صورت خوب کرده صیرت خوب بهتر است
از عدالت او گرگ با میش یک‌جا آب می‌خورد
از غر گیریش است و خیلی غر گیری میکند
از غم کسی بمیر که به غمت تب میکنه
از كيسه خليفه ميبخشه
از کاه کوه نساز
از کيسه خليفه می بخشد
از گاو غدود به ما ميرسه
از ماست که بر ماست
از مردی تا نامردی يک قدم است
از نو کيسه قرض مکن، قرض کردی خرج نکن
از هزار خویش، یک همسایه بیش
از یک دست صدا نمی‌برآید
ازتو حرکت، ازخدا برکت
افتاوه خرج ليم
اگر برای من آب ندارد، برای تو که نان دارد
اگر بيل زنی، باغچه خود را بيل بزن
اگر حسود نباشد دنيا گلستان است
اگر دعای بچه ها اثر داشت، يک معلم زنده نمی ماند
اگر دعوت گرگ را قبول کردی، سگ را هم همراه خود ببر
اگر لالائی یاد داری، چرا خوابت نمی برد
اگر نخورديم نان گندم، ديديم دست مردم
انگور از انگور رنگ میگیرد
انگور خودش را به تاک خود شیرین می کنه
اول انديشه، وانگهی گفتار
اول ِبچش، بعد بگو بی نمک است
اول برادريِت را ثابت کن، بعد ادعای ارث و ميراث کن
اول خانه ره پر ارزن كن ، بعد فكر زن كن
اول، چاه را بکن، بعد منار را بدزد

ب

با پنبه سر بریدن
با حلوا حلوا گفتن دهان شیرین نمی‌شود
با دست پس می زند، با پا پيش می کشد
با زبان خوش، مار از سوراخ بيرون می آيد
با زینه به آسمان نمی شود رفت
با لق‌لق سگ دریا مردار نمی‌شود
با ماه نشینی ماه شوی، با دیگ نشینی، سیاه شوی
با نادان خاموشی کن
با همه چیز بازی با ریش بابَه نیز بازی
با یک گل بهار نمی‌شود
باد آورده را باد می برد
بادنجان بد را بلا نمیزند
بار کج به منزل نمی رسد
باز همو خرك ، و همو درك
بترس از کسی که او نمی ترسد از خدا
بچه در غیب، نامش مظفر
بخشش به خروار، حساب به مثقال
بخور و بخواب کار من است، خدانگهدار من است
برادر با برادر حسابشان برابر
برادران جنگ کنند، ابلهان باور کنند
برای کسی بمير که برايت تب کند
برای هر کس وطن خودش کشمیر است
بز در غم جان، قصاب در غم گوشت
بزرگی به عقل است نه به سال
بزك بزك نمير كه جو لغمان مى رسد
بعد از سر من آفتاب نبراید
بعد از هر تاریکی روشنی است
به اشتهای مردم نمی شود نان خورد
به خاطر یک بوته گل، صد بوته خار آب می‌خورد
به در ميگم ، ديوار تو بشنو
به دعای گربه باران نمی بارد
به روباه گفتند شاهدت ؟ گفت : دُمَم
به شتر مرغ گفتند بار ببر، گفت: مرغم، گفتند : بپر، گفت : شترم
به لق لق سگ دریا مردار نمیشود
به مالت نناز که به يک شب بنده، به حسنت نناز که به يک تب بنده
به مرگ می گيره تا به تب راضی شود
به هر کجا که رَوی آسمان همين رنگ است
به یک گل بهار نمیشه
به يکی گفتند: سرکه ی هفت ساله داری؟ گفت: دارم و نميدم، گفتند: چرا؟ گفت: اگر ميدادم هفت ساله نمی شد
بی خلته فیر کردن یعنی کاری را بدون فکر انجام دادن